กลุ่มยาลดความดันโลหิต (Antihypertensives)

โรคความดันโลหิตสูงเป็นหนึ่งใน "โรคเงียบ" ที่มักไม่แสดงอาการในระยะแรก แต่แฝงด้วยความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือดสูงกว่าคนทั่วไปอย่างมีนัยสำคัญ หากปล่อยไว้โดยไม่รักษา อาการแรกที่พบอาจรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิตจากโรคหัวใจ หรือเกิดความพิการถาวรจากเส้นเลือดสมองแตก วงการแพทย์ทั่วโลกมีข้อสรุปร่วมกันว่า การรักษาโรคความดันโลหิตสูงตั้งแต่ระยะที่ยังไม่แสดงอาการ ด้วยการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตร่วมกับการใช้ยาควบคุมความดันโลหิตเมื่อจำเป็น เป็นแนวทางที่คุ้มค่าและมีประสิทธิภาพมากที่สุด เนื่องจากสามารถลดความเสี่ยงของภาวะหัวใจล้มเหลว อัมพฤกษ์ อัมพาต ไตวายเรื้อรัง และภาวะหลอดเลือดแข็ง ตีบ เปราะ ซึ่งล้วนเป็นผลระยะยาวจากความดันโลหิตสูงเรื้อรัง และมีต้นทุนการดูแลรักษาสูงกว่าการควบคุมความดันให้เป็นปกติอย่างสม่ำเสมอในชีวิตประจำวันอย่างมาก

ประสิทธิภาพของการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมในการรักษาโรคความดันโลหิตสูง

ในผู้ที่มีค่าความดันโลหิตเริ่มต้นค่อนข้างสูง แพทย์มักเริ่มการรักษาด้วยยาไปพร้อมกับการปรับพฤติกรรมทันที แต่ในกรณีที่ความดันเริ่มต้นไม่สูงมาก เช่น ความดันค่าบน 120–139 มม.ปรอท และ/หรือค่าล่าง 80–89 มม.ปรอท จากการวัดซ้ำหลายวัน อาจเริ่มต้นด้วยการปรับพฤติกรรมก่อนประมาณ 2–4 สัปดาห์ หากยังไม่สามารถควบคุมให้ต่ำกว่า 130/80 มม.ปรอท จึงพิจารณาเริ่มการใช้ยา

ชนิดของยาลดความดันโลหิต

ยาลดความดันโลหิตสามารถแบ่งออกเป็น 10 กลุ่มหลัก โดยบางกลุ่มมีการพัฒนาเป็นกลุ่มย่อยเพิ่มเติมตามความก้าวหน้าทางเภสัชวิทยา ดังนี้

1. กลุ่มยาขับปัสสาวะ (Diuretics) ออกฤทธิ์ขับน้ำออกจากร่างกายทางปัสสาวะ กลุ่ม Thiazide และ Loop diuretics อาจทำให้สูญเสียเกลือแร่โดยเฉพาะโพแทสเซียม ส่งผลให้เกิดอาการอ่อนเพลีย จึงมีการพัฒนายากลุ่ม K-sparing diuretics และกลุ่มต้าน Aldosterone (Mineralocorticoid receptor antagonists, MRAs) ซึ่งช่วยขับน้ำโดยไม่ขับโพแทสเซียม เหมาะกับผู้ที่มีภาวะน้ำเกิน เช่น ผู้ป่วยไตเสื่อม หัวใจล้มเหลว หรือภาวะหัวใจโต
2. กลุ่มยาต้านเอซ (ACEIs) ยับยั้งเอนไซม์ที่เปลี่ยน Angiotensin I เป็น Angiotensin II ทำให้หลอดเลือดไม่หดตัวมากเกินไป ลดการหลั่ง Aldosterone และช่วยให้ไตขับน้ำและเกลือได้ดีขึ้น แต่มีผลข้างเคียงสำคัญคืออาการไอเรื้อรังในผู้ป่วยบางราย
3. กลุ่มยาต้านแองจิโอเทนซิน (ARBs) ยับยั้งตัวรับ Angiotensin II โดยตรง ให้ผลลดความดันเช่นเดียวกับ ACEIs แต่ไม่ทำให้เกิดอาการไอ
4. กลุ่มยาต้านเรนิน (Direct Renin Inhibitors, DRIs) ยับยั้งเอนไซม์เรนินโดยตรง ปัจจุบันมียาหลักคือ Aliskiren
5. กลุ่มยาปิดกั้นช่องแคลเซียม (Calcium Channel Blockers, CCBs) ยับยั้งการเข้าสู่เซลล์ของแคลเซียม ทำให้หัวใจบีบตัวเบาลง เต้นช้าลง และหลอดเลือดขยาย แบ่งเป็น Dihydropyridines และ non-DHP
6. กลุ่มยาเปิดช่องโพแทสเซียม (Potassium Channel Openers, PCOs) ทำให้เซลล์กล้ามเนื้อหลอดเลือดคลายตัว ลดความต้านทานหลอดเลือดส่วนปลาย แต่ทำให้หัวใจเต้นเร็วขึ้นแบบรีเฟล็กซ์
7. กลุ่มยาปิดตัวรับเบตา (β-blockers) ลดอัตราการเต้นและแรงบีบตัวของหัวใจ อาจกระตุ้นอาการหอบในผู้ป่วยหืด แต่มีการพัฒนายาแบบ cardioselective β₁-blockers เพื่อลดผลข้างเคียง
8. กลุ่มยาปิดตัวรับอัลฟา (α-blockers) ลดความดันจากการขยายหลอดเลือด แต่ทำให้หัวใจเต้นเร็วและใจสั่น ไม่นิยมใช้เป็นยาหลัก แต่มีประโยชน์ในผู้ป่วยต่อมลูกหมากโต
9. กลุ่มยาสลายสารสื่อประสาท (Central sympatholytics) เป็นยารุ่นเก่า เช่น Methyldopa, Reserpine, Clonidine ปัจจุบันใช้น้อยลง
10. กลุ่มยาขยายหลอดเลือด (Peripheral vasodilators) ขยายหลอดเลือดโดยตรง อาจเกิดความดันตกเมื่อลุกยืน เช่น Hydralazine, Minoxidil และกลุ่ม Nitrates

โดยทั่วไป ยากลุ่มที่ 1–3 และกลุ่มที่ 5 ถือเป็นยาหลักลำดับแรกในการรักษาโรคความดันโลหิตสูง ส่วนกลุ่มอื่นมักใช้เสริมในกรณีเฉพาะตามสภาวะของผู้ป่วย

การเลือกกลุ่มยาที่เหมาะสม

ยาลดความดันโลหิตทุกกลุ่มจัดเป็นยาอันตราย ควรให้แพทย์เป็นผู้เริ่มต้นเลือกให้ โดยแต่ละกลุ่มมีประโยชน์ต่อผู้ป่วยในสภาวะต่าง ๆ กันดังนี้

ในผู้ป่วยที่มีความดันเริ่มต้นสูงมาก แพทย์มักเลือกใช้ยาร่วมกัน 2–3 กลุ่ม เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและลดผลข้างเคียงจากการใช้ยาเดี่ยวขนาดสูง บางกรณีอาจใช้ยาสูตรผสมเพื่อความสะดวกในการรับประทาน ผู้ป่วยควรศึกษาข้อมูลยา ข้อควรระวัง และปฏิกิริยาระหว่างยาอย่างรอบคอบเสมอ

ข้อควรระวังสำหรับยากลุ่มต่าง ๆ

ยาลดความดันโลหิตแต่ละกลุ่มก็มีข้อห้ามใช้หรือข้อควรระวังในภาวะต่าง ๆ ตามผลเสียที่อาจเกิดขึ้นจากการออกฤทธิ์ของมัน ดังนี้

ปฏิกิริยาระหว่างยาอื่นกันยาลดความดัน

ยาลดความดันโลหิตเป็นยาที่ต้องรับประทานอย่างต่อเนื่องเป็นประจำในชีวิตประจำวัน จึงพบได้บ่อยว่าผู้ป่วยอาจได้รับยาหรือสารอื่นเพิ่มเติมเป็นครั้งคราว ไม่ว่าจะเป็นยารักษาโรคอื่น อาหารเสริม สมุนไพร หรือเครื่องดื่มบางชนิด แม้ปฏิกิริยาระหว่างยาส่วนใหญ่จะไม่ก่อให้เกิดอันตรายรุนแรงในทันที แต่บางกรณีอาจทำให้ฤทธิ์ยาลดลง เพิ่มผลข้างเคียง หรือเกิดภาวะแทรกซ้อนที่เป็นอันตรายได้ ดังนั้น หากสามารถหลีกเลี่ยงการใช้ร่วมกันได้ ก็จะเป็นทางเลือกที่ปลอดภัยกว่า

ตารางต่อไปนี้แสดงตัวอย่างปฏิกิริยาระหว่างยาลดความดันโลหิตด้วยกันเอง ระหว่างยาลดความดันกับยาอื่น หรือสารต่าง ๆ พร้อมผลที่อาจเกิดขึ้น

การติดตามระดับความดันโลหิตด้วยตนเองที่บ้าน

เครื่องวัดความดันโลหิตแบบดิจิทัลในปัจจุบันมีราคาที่เข้าถึงได้ง่าย และควรมีติดบ้านเช่นเดียวกับปรอทวัดไข้ การวัดความดันเป็นสัญญาณชีพสำคัญในการประเมินสุขภาพ โดยเฉพาะในผู้ที่รับประทานยาลดความดัน ค่าเฉลี่ยที่วัดได้ที่บ้านมักสะท้อนสภาพจริงของร่างกายมากกว่าการวัดในสถานพยาบาล ซึ่งมักพบค่าสูงจากความเครียด การมีข้อมูลจากการวัดที่บ้านจะช่วยให้แพทย์ปรับการรักษาได้แม่นยำยิ่งขึ้น

เป้าหมายระดับความดันโลหิตเมื่อรักษาโรคความดันโลหิตสูง ได้แก่

• ผู้ป่วยทั่วไป: ไม่เกิน 140/90 มม.ปรอท
• ผู้ป่วยอายุน้อย, เบาหวาน, โรคไตเรื้อรัง, หลังกล้ามเนื้อหัวใจตาย, หลังอัมพฤกษ์/อัมพาต: ไม่เกิน 130/80 มม.ปรอท
• ผู้สูงอายุตั้งแต่ 80 ปีขึ้นไป: ไม่เกิน 150/90 มม.ปรอท

สรุป

โรคความดันโลหิตสูงเป็นโรคเรื้อรังที่แม้ไม่แสดงอาการในระยะแรก แต่มีผลกระทบต่อระบบหัวใจ หลอดเลือด สมอง และไตอย่างรุนแรงในระยะยาว การรักษาที่มีประสิทธิภาพที่สุดคือการผสมผสานระหว่างการปรับพฤติกรรมสุขภาพและการใช้ยาลดความดันอย่างเหมาะสมตามระดับความรุนแรงของโรค ยาลดความดันมีหลายกลุ่ม ออกฤทธิ์ต่างกลไก และถูกเลือกใช้ตามลักษณะผู้ป่วยแต่ละราย การติดตามค่าความดันด้วยตนเองอย่างสม่ำเสมอจะช่วยให้การควบคุมโรคมีประสิทธิภาพ ลดภาวะแทรกซ้อน และช่วยให้ผู้ป่วยสามารถดำรงชีวิตได้อย่างมีคุณภาพในระยะยาว