ยารักษาโรคปรสิต (Antiparasitics)

โรคปรสิตเป็นกลุ่มโรคที่เกิดจากสิ่งมีชีวิตหลายชนิด ได้แก่ เชื้อโปรโตซัว (เช่น มาลาเรีย บิดมีตัว/บิดอะมีบา), หนอนพยาธิ (เช่น พยาธิปากขอ พยาธิตัวตืด พยาธิใบไม้ในตับ) รวมถึงปรสิตกลุ่มสัตว์ขาข้อ เช่น ตัวหิด เหา และโลน โรคเหล่านี้จัดเป็นโรคประจำถิ่น (endemic diseases) ของประเทศในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อน โดยการแพร่กระจายมักจำกัดอยู่ในพื้นที่เฉพาะ เนื่องจากวงจรชีวิตของปรสิตจำนวนมากต้องอาศัยสัตว์น้ำ แมลง หรือพาหะเฉพาะถิ่นเป็นตัวกลาง มนุษย์จึงมักเป็นเพียงโฮสต์โดยบังเอิญ (accidental host) และไม่ใช่โฮสต์หลักของวงจรชีวิตตามธรรมชาติ

ยารักษาโรคปรสิตเป็นกลุ่มยาที่มีการพัฒนาน้อยที่สุดเมื่อเทียบกับยาต้านจุลชีพประเภทอื่น สาเหตุสำคัญมาจากการพัฒนาด้านสาธารณสุขพื้นฐานของประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก ทำให้ความชุกของโรคเหล่านี้ลดลงอย่างต่อเนื่อง ยกเว้นโรคมาลาเรียซึ่งยังคงเป็นปัญหาสำคัญจากการเกิดเชื้อดื้อยา ในภาพรวม โรคปรสิตส่วนใหญ่เป็นโรคที่สามารถรักษาได้ค่อนข้างง่าย ยาจำนวนมากที่ใช้ในปัจจุบันจึงเป็นยาที่พัฒนาขึ้นตั้งแต่ยุคการแพทย์สมัยแรก และหลายชนิดยังไม่ทราบกลไกการออกฤทธิ์อย่างสมบูรณ์

นอกจากนี้ รูปแบบการใช้ยารักษาโรคปรสิตยังมีความแตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ เนื่องจากประสบการณ์การรักษาทางคลินิกในท้องถิ่น หากยาชนิดใดให้ผลการรักษาดี แพทย์ในพื้นที่ก็มักจะใช้ยานั้นอย่างต่อเนื่อง แม้จะมีทางเลือกอื่นทางวิชาการก็ตาม

ยารักษาโรคปรสิตสามารถจำแนกกลุ่มตามชนิดของโรคและชนิดของปรสิตได้ดังนี้

โรคติดเชื้อโปรโตซัว

1. ยารักษาและป้องกันมาลาเรีย
• กลุ่ม Quinolines: Chloroquine, Quinine/Quinidine, Mefloquine, Primaquine
• กลุ่ม Antifolates: Sulfadoxine-pyrimethamine, Atovaquone-proguanil
• กลุ่มยาปฏิชีวนะ: Doxycycline, Clindamycin
• กลุ่ม Amino alcohol: Halofantrine, Lumefantrine
• กลุ่ม Artemisinins: Artemether, Artesunate, Dihydroartemisinin
2. ยารักษาบิดมีตัว (บิดอะมีบา)
• Tissue amebicides: Chloroquine, Dehydroemetine, Emetine
• Luminal amebicides: Diloxanide furoate, Iodoquinol, Paramomycin
• Mixed amebicides: Metronidazole, Tinidazole
3. ยารักษาไกอาร์ดิเอสิส
• กลุ่ม Nitroimidazoles: Metronidazole, Tinidazole, Ornidazole
• กลุ่ม Acridine dyes: Quinacrine (ในสหรัฐ) หรือ Mepacrine (ในอังกฤษ)
• กลุ่ม Thiazolides: Nitazoxanide
4. ยารักษาทริโฆโมนิเอสิส
5. ยารักษาท็อกโซพลาสโมสิส

โรคติดเชื้อหนอนพยาธิ

1. ยารักษาพยาธิตัวกลม
• กลุ่ม Benzimidazoles: Mebendazole, Albendazole, Cambendazole, Triclabendazole
• Pyrantel pamoate
• กลุ่ม Macrocyclic lactones: Ivermectin
2. ยารักษาพยาธิตัวตืด
• Praziquantel
• Albendazole
3. ยารักษาพยาธิใบไม้
• Albendazole
• Niclosamide
• Diethylcarbamazine

โรคติดเชื้อแมลงต่าง ๆ

1. ยารักษาหิด
• Benzene hexachloride
• Benzyl benzoate
• Permethrin
• Sulfur in petrolatum
• Crotamiton
• Lindane
2. ยารักษาเหาและโลน
• Benzene hexachloride
• Benzyl benzoate
• Permethrin
• Malathion
• Lindane

สรุป

ยารักษาโรคปรสิตเป็นองค์ความรู้พื้นฐานที่มีความสำคัญต่อระบบสาธารณสุขในประเทศเขตร้อนและกึ่งเขตร้อน แม้จะเป็นกลุ่มยาที่มีการพัฒนาน้อยเมื่อเทียบกับยาต้านจุลชีพชนิดอื่น แต่ยังคงมีบทบาทสำคัญในการควบคุมโรคประจำถิ่นและโรคติดเชื้อจากพาหะ ความเข้าใจเชิงระบบเกี่ยวกับชนิดของปรสิต วงจรชีวิต พาหะ และตำแหน่งการออกฤทธิ์ของยา เป็นหัวใจสำคัญของการเลือกใช้ยาอย่างเหมาะสม

ในเชิงคลินิก การรักษาโรคปรสิตไม่ได้เป็นเพียงการกำจัดเชื้อเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับบริบทด้านภูมิศาสตร์ ระบาดวิทยา ความต้านทานของเชื้อ และระบบสาธารณสุขในพื้นที่ การบูรณาการองค์ความรู้ด้านชีววิทยาของปรสิตกับเภสัชวิทยาทางคลินิกจึงเป็นรากฐานสำคัญของเวชศาสตร์เขตร้อน (tropical medicine) และเวชศาสตร์โรคติดเชื้อในยุคปัจจุบัน