ยาต้านไวรัส (Antivirals)
ยาต้านไวรัสเป็นยากลุ่มหนึ่งในบรรดายาต้านจุลชีพ โดยมีฤทธิ์เฉพาะในการยับยั้งการเพิ่มจำนวนและการเจริญเติบโตของเชื้อไวรัสเท่านั้น ไม่สามารถฆ่าเชื้อไวรัสให้ตายได้โดยตรง การพัฒนายาต้านไวรัสมีความซับซ้อนและยากกว่ายาปฏิชีวนะ เนื่องจากไวรัสต้องอาศัยการแบ่งตัวอยู่ภายในเซลล์ของร่างกายมนุษย์ ทำให้การค้นหาจุดโจมตีของยาที่สามารถยับยั้งไวรัสได้โดยไม่กระทบต่อเซลล์ของโฮสต์เป็นเรื่องท้าทายอย่างยิ่ง นอกจากนี้ ความแตกต่างและความหลากหลายของโครงสร้างและกลไกการเพิ่มจำนวนของไวรัสแต่ละชนิด ยังเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนายาต้านไวรัสที่สามารถใช้ได้อย่างครอบคลุมหลายโรค
อย่างไรก็ตาม ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีทางการแพทย์ทำให้นักวิจัยสามารถพัฒนายาต้านไวรัสที่มีประสิทธิภาพในการรักษาโรคร้ายแรงหลายชนิดได้ ภาพประกอบด้านล่างแสดงวงจรชีวิตของเชื้อไวรัสภายในร่างกายมนุษย์ พร้อมทั้งตำแหน่งเป้าหมายการออกฤทธิ์ของยาต้านไวรัสชนิดต่าง ๆ ที่มีการใช้อยู่ในปัจจุบัน
- ยายับยั้งการเกาะจับและการเชื่อมรวมของ envelope ของไวรัสกับผนังเซลล์ของโฮสต์ เพื่อป้องกันไม่ให้ไวรัสเข้าสู่เซลล์ ตัวอย่างได้แก่ ยาต้านไวรัสเอชไอวีกลุ่ม Entry/Fusion inhibitors เช่น Enfuvirtide และ Maraviroc
- ยายับยั้งกระบวนการลอกเปลือกของไวรัส (uncoating) หลังจากไวรัสเข้าสู่เซลล์แล้ว เช่น ยาต้านไวรัสไข้หวัดใหญ่กลุ่มแรก ๆ ได้แก่ Amantadine และ Rimantadine
- ยายับยั้งกระบวนการคัดลอกสารพันธุกรรมจาก RNA ไปเป็น DNA ของไวรัส (reverse transcription) พบในยากลุ่ม Nucleoside/Nucleotide analogues เช่น Lamivudine และ Tenofovir
- ยายับยั้งเอนไซม์ DNA polymerase ของไวรัส ทำให้ไวรัสไม่สามารถเพิ่มจำนวน DNA ได้ กลไกนี้เป็นเป้าหมายหลักของยาต้านไวรัสในกลุ่มเฮอร์ปีส์ ซึ่งก่อโรค เช่น เริม อีสุกอีใส และงูสวัด
- ยายับยั้งการรวมตัวของ DNA ของไวรัสเข้ากับ DNA ของโฮสต์ ได้แก่ ยาต้านไวรัสเอชไอวีกลุ่ม Integrase inhibitors เช่น Elvitegravir และ Raltegravir
- ยายับยั้งการสร้าง RNA ของไวรัสภายในนิวเคลียสของเซลล์ เช่น Ribavirin ซึ่งใช้ในการรักษาโรคไวรัสตับอักเสบซี
- ยายับยั้งกระบวนการทำสำเนาและปรับแต่งสารพันธุกรรมของไวรัส (mRNA capping) ตัวอย่างเช่น Ribavirin
- ยายับยั้งเอนไซม์ protease ซึ่งไวรัสใช้ในการตัดแต่งโปรตีนเพื่อสร้างอนุภาคไวรัสใหม่ ได้แก่ ยาต้านไวรัสเอชไอวีกลุ่ม Protease inhibitors เช่น Saquinavir และ Indinavir
- ยายับยั้งกระบวนการประกอบตัวของไวรัส (assembly) ก่อนออกจากเซลล์ของโฮสต์ ปัจจุบันยาที่ออกฤทธิ์ต่อขั้นตอนนี้โดยตรงยังอยู่ในระยะการวิจัย
- ยายับยั้งเอนไซม์ neuraminidase ของไวรัส เพื่อป้องกันไม่ให้ไวรัสที่สร้างเสร็จแล้วหลุดออกจากเซลล์หนึ่งไปติดเชื้อยังเซลล์อื่น เช่น Oseltamivir ซึ่งใช้ในการป้องกันและรักษาโรคไข้หวัดใหญ่ในปัจจุบัน
สรุป
ยาต้านไวรัสเป็นยาที่มีบทบาทสำคัญในการควบคุมและรักษาโรคติดเชื้อไวรัส โดยออกฤทธิ์ยับยั้งกระบวนการต่าง ๆ ในวงจรชีวิตของไวรัสมากกว่าการฆ่าเชื้อโดยตรง แม้การพัฒนายาต้านไวรัสจะมีความซับซ้อนจากการที่ไวรัสอาศัยอยู่ภายในเซลล์ของโฮสต์ แต่ความก้าวหน้าทางการแพทย์ทำให้สามารถพัฒนายาที่มีเป้าหมายเฉพาะต่อขั้นตอนสำคัญของการเพิ่มจำนวนไวรัสได้หลากหลายชนิด ความเข้าใจกลไกการออกฤทธิ์ของยาต้านไวรัสแต่ละกลุ่มจึงมีความสำคัญ ทั้งต่อการเลือกใช้ยาอย่างเหมาะสม การเพิ่มประสิทธิภาพในการรักษา และการลดการดื้อยาของไวรัสในระยะยาว