ยาเมโทรนิดาโซล (Metronidazole)

Metronidazole เป็นยาปฏิชีวนะและยาต้านปรสิต (antiprotozoal agent) ที่ถูกพัฒนาขึ้นในช่วงปลายทศวรรษที่ 1950 โดยนักวิจัยในประเทศฝรั่งเศส เดิมถูกพัฒนาสำหรับรักษาโรคติดเชื้อปรสิต เช่น Trichomonas vaginalis ก่อนจะพบว่ามีฤทธิ์ต่อแบคทีเรียไม่ใช้ออกซิเจน (anaerobic bacteria) อย่างมีนัยสำคัญ

ทางเภสัชวิทยา Metronidazole จัดอยู่ในกลุ่ม nitroimidazole antibiotics ซึ่งเป็นกลุ่มยาที่มีโครงสร้าง nitro group บนวง imidazole ทำให้มีคุณสมบัติพิเศษในการออกฤทธิ์ต่อเชื้อ anaerobes และ protozoa โดยเฉพาะ

ปัจจุบัน Metronidazole เป็นยาพื้นฐานที่สำคัญในระบบสาธารณสุขทั่วโลก และอยู่ใน WHO Essential Medicines List เนื่องจากมีบทบาทสำคัญในการรักษาการติดเชื้อในระบบทางเดินอาหาร ระบบสืบพันธุ์ ระบบประสาท และการติดเชื้อในโรงพยาบาล

กลไกการออกฤทธิ์และการดื้อยา

Metronidazole เป็น prodrug ที่ต้องถูกรีดิวซ์ (reduction) ภายในเซลล์ของเชื้อ anaerobic หรือ protozoa ก่อนจึงจะออกฤทธิ์

  • ถูกรีดิวซ์โดย ferredoxin-like proteins
  • เกิด nitro-radical metabolites
  • ทำลาย DNA ของเชื้อโดยตรง (DNA strand breakage)
  • ยับยั้ง nucleic acid synthesis

ส่งผลให้เกิด cell death โดยมีลักษณะ bactericidal และ protozoacidal ต่อเชื้อที่ไม่ใช้ออกซิเจน

กลไกการดื้อยา

  1. ลดการรีดิวซ์ยา → ลด activation ของ prodrug
  2. การเปลี่ยนแปลง metabolic pathway ของเชื้อ anaerobes
  3. efflux pump เพิ่มการขับยาออกจากเซลล์
  4. DNA repair mechanisms ที่มีประสิทธิภาพสูงขึ้น


การใช้ยาที่เหมาะสม

  1. การติดเชื้อแบคทีเรียไม่ใช้ออกซิเจน (Anaerobic infections)
    • Intra-abdominal infection: 500 mg IV/PO ทุก 8 ชม. ร่วมกับยากลุ่ม gram-negative coverage | ระยะเวลา 5–10 วัน
    • Brain abscess: 500 mg IV ทุก 6–8 ชม. (combination therapy) | ระยะเวลา 4–6 สัปดาห์
    • Lung abscess / aspiration pneumonia: 500 mg IV/PO ทุก 8 ชม. | ระยะเวลา 7–14 วัน (อาจยาวกว่านี้ตาม clinical response)
    • Pelvic infection: 500 mg IV/PO ทุก 8 ชม. | ระยะเวลา 7–14 วัน
    • Dental infection: 400–500 mg PO ทุก 8 ชม. | ระยะเวลา 5–7 วัน

  2. การติดเชื้อปรสิต (Protozoal infections)
    • Amoebiasis (Entamoeba histolytica): 750 mg PO ทุก 8 ชม. | ระยะเวลา 5–10 วัน (ตามด้วย luminal agent)
    • Giardiasis: 250 mg PO วันละ 3 ครั้ง | ระยะเวลา 5–7 วัน
    • Trichomoniasis: 2 g PO single dose หรือ 500 mg PO วันละ 2 ครั้ง × 7 วัน

  3. การติดเชื้อเฉพาะระบบ
    • Clostridioides difficile infection (non-severe): 500 mg PO ทุก 8 ชม. | ระยะเวลา 10 วัน (ตามแนวทางเดิม/บางบริบท)
    • Bacterial vaginosis: 500 mg PO วันละ 2 ครั้ง | ระยะเวลา 7 วัน
    • H. pylori eradication regimen: 500 mg PO วันละ 2–3 ครั้ง (ร่วมสูตร triple/quadruple therapy) | ระยะเวลา 10–14 วัน
    • Surgical prophylaxis (abdominal surgery): 500 mg IV single dose ก่อนผ่าตัด

    หมายเหตุ: ขนาดยาเป็นขนาดมาตรฐานสำหรับผู้ใหญ่ (adult dosing) เด็กต้องปรับตามน้ำหนักตัว (weight-based dosing) และควรปรับขนาดยาในผู้ป่วยตับบกพร่อง (hepatic impairment)

    ผลข้างเคียง พิษของยา และข้อควรระวัง

    ผลข้างเคียง

    • ระบบทางเดินอาหาร: nausea, vomiting, metallic taste, diarrhea
    • ระบบประสาท: headache, dizziness, peripheral neuropathy, ataxia
    • ผิวหนัง: rash, pruritus

    พิษของยา (Toxicity)

    • Neurotoxicity: encephalopathy, seizures (พบได้น้อย)
    • Hepatotoxicity: elevated liver enzymes, hepatitis (พบไม่บ่อย)

    ข้อควรระวัง

    • ห้ามดื่มแอลกอฮอล์ → disulfiram-like reaction
    • ผู้ป่วยโรคตับควรปรับขนาดยา
    • ระวังการใช้ระยะยาว → peripheral neuropathy
    • ใช้ด้วยความระมัดระวังในหญิงตั้งครรภ์ไตรมาสแรก

    ปฏิกิริยาระหว่างยา (Drug interactions)

    • Alcohol: disulfiram-like reaction
    • Warfarin: เพิ่ม INR (CYP2C9 inhibition)
    • Phenytoin / Phenobarbital: ลดระดับ metronidazole
    • Cimetidine: เพิ่มระดับ metronidazole
    • Lithium: เพิ่ม lithium toxicity

    สรุป

    Metronidazole เป็นยาพื้นฐานที่มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในเวชปฏิบัติทั้งด้านโรคติดเชื้อแบคทีเรียไม่ใช้ออกซิเจนและโรคติดเชื้อปรสิต ด้วยกลไกการออกฤทธิ์เฉพาะทางที่แตกต่างจากยาปฏิชีวนะทั่วไป ทำให้เป็นยาหลักในหลายแนวทางการรักษา