กลุ่มยาออกซาโซลิดิโนน (Oxazolidinones)

กลุ่มยาออกซาโซลิดิโนน (Oxazolidinones) เป็นกลุ่มยาปฏิชีวนะสังเคราะห์ (fully synthetic antibiotics) รุ่นใหม่ที่ได้รับการพัฒนาขึ้นในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 20 โดยมีเป้าหมายสำคัญเพื่อแก้ปัญหาการดื้อยาปฏิชีวนะของเชื้อแบคทีเรียแกรมบวก (Gram-positive bacteria) ที่ดื้อต่อยาหลายชนิด เช่น Methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) และ Vancomycin-resistant Enterococcus (VRE)

ยาตัวแรกในกลุ่มนี้ที่ได้รับการอนุมัติให้ใช้ทางคลินิกคือ Linezolid ในปี ค.ศ. 2000 นับเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของการรักษาการติดเชื้อแกรมบวกดื้อยาอย่างรุนแรง ต่อมามีการพัฒนายารุ่นใหม่ เช่น Tedizolid เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ ลดความเป็นพิษ และลดปัญหาผลข้างเคียงระยะยาว

กลไกการออกฤทธิ์และการดื้อยา

Oxazolidinones ออกฤทธิ์โดยการยับยั้งกระบวนการสังเคราะห์โปรตีนของแบคทีเรีย (protein synthesis inhibition) ผ่านการจับกับหน่วยย่อย 50S ของไรโบโซม (ribosomal subunit) ที่ตำแหน่ง 23S rRNA ทำให้ไม่สามารถเกิด initiation complex (70S initiation complex) ได้

กลไกนี้แตกต่างจากยากลุ่มอื่น เช่น macrolides, aminoglycosides หรือ tetracyclines จึงทำให้ไม่มี cross-resistance กับยาปฏิชีวนะกลุ่มเดิม

กลไกการดื้อยา

1. การกลายพันธุ์ของยีน 23S rRNA ทำให้ตำแหน่งจับของยาถูกเปลี่ยนแปลง
2. การมียีน cfr gene ซึ่งทำให้เกิด methylation ของ 23S rRNA ลดการจับของยา
3. การเกิด efflux pump เพิ่มการขับยาออกจากเซลล์แบคทีเรีย

คุณสมบัติและตัวอย่างยาในแต่ละรุ่น

1. รุ่นแรก: Linezolid
   • ข้อดี: bioavailability ทางปากสูง ~100%, ครอบคลุม MRSA, VRE, PRSP
   • ข้อเสีย: myelosuppression, thrombocytopenia, optic neuropathy, peripheral neuropathy เมื่อใช้ระยะยาว
2. รุ่นที่สอง: Tedizolid
   • ข้อดี: ใช้วันละครั้ง, ระยะเวลารักษาสั้นกว่า, ผลข้างเคียงทาง hematologic ต่ำกว่า linezolid
   • ข้อเสีย: ราคาสูง, ข้อมูล long-term safety ยังจำกัด

การใช้ยาที่เหมาะสม

ข้อบ่งใช้

• Complicated skin and soft tissue infection (cSSTI)
• Nosocomial pneumonia
• Community-acquired pneumonia จากเชื้อดื้อยา
• VRE infection
• MDR-TB และ XDR-TB (ใช้เป็น second-line drug)

ขนาดยา

• Linezolid: 600 mg ทุก 12 ชม. PO/IV ระยะเวลา 10–14 วัน (TB อาจใช้ยาวหลายเดือน)
• Tedizolid: 200 mg วันละครั้ง PO/IV ระยะเวลา 6 วัน

ผลข้างเคียง พิษของยา และข้อควรระวัง

• Bone marrow suppression (anemia, leukopenia, thrombocytopenia)
• Lactic acidosis
• Peripheral neuropathy
• Optic neuropathy
• Serotonin syndrome (จาก MAO inhibition)

ข้อควรระวัง: หลีกเลี่ยงใช้ระยะยาวโดยไม่ monitor CBC, lactate, neurological symptoms

ปฏิกิริยาระหว่างยา (Drug interactions)

• SSRI, SNRI, TCA → เสี่ยง serotonin syndrome
• MAOI, tramadol, meperidine
• อาหาร tyramine สูง (ชีส, ไวน์แดง, fermented food) → hypertensive crisis

สรุป

กลุ่มยา Oxazolidinones เป็นยาปฏิชีวนะที่มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการรักษาการติดเชื้อแบคทีเรียแกรมบวกดื้อยาหลายชนิด โดยเฉพาะ MRSA, VRE และเชื้อวัณโรคดื้อยา กลไกการออกฤทธิ์ที่เฉพาะเจาะจงต่อ ribosomal initiation complex ทำให้มีประสิทธิภาพสูงและไม่มี cross-resistance กับกลุ่มยาเดิม

อย่างไรก็ตาม การใช้ยากลุ่มนี้จำเป็นต้องอยู่ภายใต้การประเมินทางคลินิกอย่างรอบคอบ เนื่องจากมีพิษต่อระบบเลือด ระบบประสาท และมี drug interaction สำคัญ การใช้ยาอย่างเหมาะสมตามหลัก antimicrobial stewardship จึงเป็นหัวใจสำคัญในการคงประสิทธิภาพของยาในระยะยาว