ทำไมไม่ควรตรวจคัดกรองมะเร็งด้วย Tumor Markers ในคนทั่วไป

หลายคนเชื่อว่าการตรวจเลือดหา Tumor markers เช่น CEA, CA19-9, CA125 หรือ AFP สามารถช่วยค้นหามะเร็งได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น โดยเฉพาะในผู้ที่ตรวจสุขภาพประจำปี หรือมีสิทธิ์ประกันสุขภาพครอบคลุมค่าใช้จ่ายทั้งหมด

แต่ในความเป็นจริง แนวทางเวชศาสตร์เชิงประจักษ์ (Evidence-based medicine) ไม่สนับสนุนให้ใช้ tumor markers เป็นเครื่องมือคัดกรองมะเร็งในประชากรทั่วไป

1. Tumor markers มี specificity ต่ำเกินไป

Specificity คือความสามารถของการตรวจในการยืนยันว่า “คนที่ไม่มีโรค” เป็นลบได้ถูกต้อง

หาก specificity ไม่สูงพอ จะเกิดผลบวกลวง (false positive) จำนวนมาก

• CEA สูงได้จากสูบบุหรี่ ตับอักเสบ ลำไส้อักเสบ
• CA19-9 สูงได้จากนิ่วในท่อน้ำดี ตับอ่อนอักเสบ
• CA125 สูงได้จากประจำเดือน เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ ตั้งครรภ์
• AFP สูงได้จากตับแข็ง ตับอักเสบเรื้อรัง

2. ทำไม specificity 95% ยังมี false positive เยอะ?

สมมติว่าตรวจคนทั้งหมด 10,000 คน และมีความชุกมะเร็ง 1%

• มีมะเร็งจริง = 100 คน
• ไม่มีมะเร็ง = 9,900 คน

ถ้า sensitivity = 50% หมายความว่า

ในกลุ่มคนที่มีโรค: ครึ่งหนึ่งจะตรวจพบ (True Positive) อีกครึ่งหนึ่งตรวจไม่พบ ซึ่งเป็นผลลบลวง (False Negative)

ถ้า specificity = 95% หมายความว่า

ในกลุ่มคนที่ไม่มีโรค: 95% จะตรวจไม่พบ (True Negative) แต่อีก 5% จะตรวจพบ ซึ่งเป็นผลบวกที่ผิดพลาด (False Positive)

นี่คือเหตุผลที่แม้ specificity จะดูสูง แต่เพราะ “ฐานคนปกติ” มีจำนวนมากๆๆๆ จึงเกิด false positive จำนวนมากตามไปด้วย

หากคิดเปอร์เซ็นต์ของผลบวกที่ถูกต้อง (Positive Predictive Value) จะมีเพียง 50 / (50+495) = 9.2%
ส่วนอีก 90.8% ที่ตรวจเจอผลบวก ตกใจไปแล้ว!!

3. ผลบวกลวงนำไปสู่ cascade of harm

เมื่อผล tumor marker ผิดปกติ มักนำไปสู่การตรวจเพิ่มเติม เช่น

• CT scan
• MRI
• Ultrasound
• Endoscopy
• Colonoscopy
• Biopsy

แม้สุดท้ายอาจพบว่าไม่ได้เป็นมะเร็งเลย

4. ไม่ช่วยลดอัตราการเสียชีวิตอย่างมีนัยสำคัญ

เป้าหมายของ screening คือ “ลด mortality” ไม่ใช่เพียงแค่ตรวจเจอเร็ว

นี่ยังไม่รวมค่าตรวจแต่ละตัวหลักพันขึ้นไป หากตรวจ 5 อวัยวะ ก็ราคา 8,000-10,000 บาท หากเป็นผลบวกลวง (ซึ่งเป็นไปได้มาก) ยังต้องเสียค่าตรวจเพิ่มเติมข้างต้นอีกหลายหมื่นบาท!

5. แม้เบิกได้หรือมีประกัน ก็ยังไม่ cost-effective

หลายคนคิดว่า “ตรวจฟรีก็ตรวจไปเถอะ”

แต่ในระบบสุขภาพจริง ทุกการตรวจใช้ทรัพยากร ได้แก่

• เจ้าหน้าที่เจาะเลือด
• น้ำยาตรวจ
• เครื่องมือห้องปฏิบัติการ
• แพทย์แปลผล
• ระบบติดตามผล

นี่คือทรัพยากรที่ควรใช้กับผู้ที่มีข้อบ่งชี้จริง

แนวทางคัดกรองมะเร็งที่ถูกต้อง

1. ประเมินปัจจัยเสี่ยง

• ประวัติครอบครัว
• พฤติกรรมเสี่ยง เช่น สูบบุหรี่ ดื่มหนัก
• โรคประจำตัว เช่น ตับแข็ง HBV

2. ประเมินอาการสำคัญ

• น้ำหนักลดผิดปกติ
• ซีด
• เลือดออกผิดปกติ
• คลำก้อนได้
• ถ่ายดำหรือถ่ายเป็นเลือด

3. ตรวจคัดกรองตามมาตรฐาน

อวัยวะ	วิธีคัดกรอง	เริ่มเมื่อไร	หมายเหตุ
เต้านม	Mammogram	40–50 ปี	เร็วกว่านี้ถ้ามีความเสี่ยงสูง
ปากมดลูก	Pap smear / HPV test	21–25 ปี	ลด mortality ได้ชัดเจน
ลำไส้ใหญ่	FIT / Colonoscopy	45 ปี	gold standard คือ colonoscopy
ปอด	Low-dose CT	50–80 ปี	เฉพาะกลุ่มเสี่ยง
ตับ	Ultrasound ± AFP	ทุก 6 เดือน	เฉพาะ cirrhosis / HBV
ต่อมลูกหมาก	PSA	ประมาณ 50 ปี	shared decision
รังไข่	ไม่มี routine screening	-	ยกเว้นกลุ่มพันธุกรรมเสี่ยง
ตับอ่อน	ไม่มี routine screening	-	เฉพาะ hereditary syndromes

สรุป

Tumor markers เหมาะสำหรับการติดตามผลการรักษา การเฝ้าระวังการกลับเป็นซ้ำ และช่วยประกอบการวินิจฉัยในผู้ที่มีอาการหรือมีความเสี่ยงเฉพาะ

แต่ไม่เหมาะสำหรับการตรวจสุขภาพประจำปีแบบหว่านแห เพราะมี specificity ต่ำ เกิด false positive สูง และไม่คุ้มค่าทั้งในระดับบุคคลและระบบสุขภาพ