เครื่องมือสแกนร่างกาย แต่ละแบบต่างกันอย่างไร?

เมื่อแพทย์แนะนำให้ตรวจเพิ่มเติม หลายคนมักสงสัยว่า "X-ray กับ CT ต่างกันอย่างไร?", "MRI ดีกว่า CT หรือไม่?" หรือ "PET Scan คืออะไร?"

ในความเป็นจริง ไม่มีเครื่องมือใดดีที่สุดสำหรับทุกโรค แต่ละชนิดถูกออกแบบมาให้มองเห็นอวัยวะและความผิดปกติแตกต่างกัน การเลือกตรวจจึงขึ้นอยู่กับอาการ โรคที่สงสัย ความเร่งด่วน ความปลอดภัย และงบประมาณของผู้ป่วย

1. X-ray (เอกซเรย์ธรรมดา)

หลักการทำงาน

ใช้รังสีเอกซ์ยิงผ่านร่างกาย แล้วสร้างภาพจากการดูดกลืนรังสีของเนื้อเยื่อแต่ละชนิด กระดูกดูดรังสีมากจึงเห็นเป็นสีขาว ส่วนปอดที่มีอากาศจะเป็นสีดำ ภาพจึงเห็นส่วนที่เป็นกระดูก ก้อนนิ่ว และอวัยวะในทรวงอกได้ดี

เหมาะสำหรับ

• อุบัติเหตุที่อาจมีกระดูกหัก หรือข้อเคลื่อน
• โรคในทรวงอก เช่น ปอดอักเสบ วัณโรค หัวใจโต ลมรั่วในช่องเยื่อหุ้มปอด
• ลำไส้อุดตันบางกรณี

2. CT Scan (Computed Tomography)

หลักการทำงาน

ใช้รังสีเอกซ์หมุนรอบตัวผู้ป่วยหลายร้อยมุม แล้วคอมพิวเตอร์สร้างเป็นภาพตัดขวางสามมิติ ทำให้เห็นรายละเอียดมากกว่า X-ray หลายเท่า โดยเฉพาะเลือดออกในอวัยวะ

เหมาะสำหรับ

• อุบัติเหตุรุนแรง
• เลือดออกในสมอง
• มะเร็ง
• นิ่ว
• โรคปอด
• โรคช่องท้อง
• โรคหลอดเลือด

3. Low-dose CT Chest

หลักการทำงาน

เป็น CT Scan ปอดที่ลดปริมาณรังสีลงประมาณ 70-90% เมื่อเทียบกับ CT ปอดทั่วไป โดยยังสามารถเห็นก้อนมะเร็งปอดขนาดเล็กได้

4. MRI (Magnetic Resonance Imaging)

หลักการทำงาน

ใช้สนามแม่เหล็กกำลังสูงและคลื่นวิทยุ ไม่ใช้รังสีเอกซ์ จึงไม่มีรังสีตกค้าง สามารถเห็นเนื้อเยื่อเล็ก ๆ ได้ดี

เหมาะสำหรับ

• เนื่อเยื่อที่มีกระดูกหุ้ม เช่น สมอง ไขสันหลัง
• เนื่อเยื่อที่ติดกระดูก เช่น เส้นประสาท ข้อ หมอนรองกระดูก
• กล้ามเนื้อ
• ตับ
• มดลูก
• ต่อมลูกหมาก

5. CT-MRI

คำว่า CT-MRI ไม่ใช่เครื่องชนิดใหม่ แต่หมายถึงการนำผล CT และ MRI มาประกอบกัน หรือทำทั้งสองการตรวจ เพื่อให้ข้อมูลครบทั้งโครงสร้างกระดูก เนื้อเยื่ออ่อน และหลอดเลือด

6. PET Scan

หลักการทำงาน

ฉีดสารกัมมันตรังสีปริมาณต่ำ (ส่วนใหญ่เป็นน้ำตาล FDG) เข้าเส้นเลือด เซลล์ที่ใช้พลังงานมาก เช่น เซลล์มะเร็ง จะสะสมสารนี้มากกว่าปกติ แล้วเครื่องจะตรวจจับรังสีที่ปล่อยออกมา

เหมาะสำหรับ

• ค้นหามะเร็ง
• ประเมินการกระจายของมะเร็ง
• ติดตามผลการรักษา
• ค้นหามะเร็งที่กลับเป็นซ้ำ
• โรคสมองบางชนิด
• โรคหัวใจบางชนิด

7. MRA (Magnetic Resonance Angiography)

หลักการ

เป็นเทคนิค MRI สำหรับดูหลอดเลือดโดยเฉพาะ บางกรณีไม่ต้องฉีดสารเพิ่มความคมชัด

เหมาะสำหรับ

• หลอดเลือดสมองตีบ
• โป่งพอง
• หลอดเลือดคอตีบ
• หลอดเลือดไต

8. CT-MRA (CT Angiography : CTA)

หลักการ

ใช้ CT ร่วมกับการฉีดสารทึบรังสีเพื่อสร้างภาพหลอดเลือดสามมิติ

เหมาะสำหรับ

• หลอดเลือดหัวใจตีบ
• หลอดเลือดสมอง
• หลอดเลือดเอออร์ตา
• เส้นเลือดที่ขา
• หลอดเลือดปอดอุดตัน

เครื่องมือแต่ละชนิด "มองเห็นอะไรไม่ดี"?

การตรวจภาพทางการแพทย์ทุกชนิดมีทั้งจุดเด่นและข้อจำกัด ไม่มีเครื่องมือใดสามารถมองเห็นอวัยวะหรือโรคทุกชนิดได้อย่างสมบูรณ์ การเลือกตรวจจึงควรเริ่มจากคำถามว่า "แพทย์กำลังสงสัยโรคอะไร?" แล้วจึงเลือกเครื่องมือที่เหมาะสมที่สุด แทนที่จะเลือกจากราคา หรือความทันสมัยของเครื่องเพียงอย่างเดียว

การตรวจ	มองเห็นได้ดี	มองเห็นได้ไม่ดี หรือมีข้อจำกัด
X-ray	กระดูก ปอด หัวใจโดยรวม และภาวะผิดปกติขนาดใหญ่	เนื้อเยื่ออ่อน เส้นเอ็น หมอนรองกระดูก สมอง อวัยวะในช่องท้อง และมะเร็งระยะเริ่มต้นจำนวนมาก
CT Scan	กระดูก ปอด ช่องท้อง เลือดออกเฉียบพลัน นิ่ว และอวัยวะภายในส่วนใหญ่	เส้นประสาท เอ็น กล้ามเนื้อ ไขสันหลัง และรอยโรคขนาดเล็กในเนื้อเยื่ออ่อนบางชนิดอาจเห็นไม่ชัดเท่า MRI
Low-dose CT Chest	ก้อนเนื้อในปอดและมะเร็งปอดระยะเริ่มต้น	ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อตรวจอวัยวะอื่นนอกทรวงอก และมีรายละเอียดต่ำกว่า CT ปอดมาตรฐานเล็กน้อย
MRI	สมอง ไขสันหลัง เส้นประสาท กล้ามเนื้อ เอ็น ข้อ และอวัยวะที่เป็นเนื้อเยื่ออ่อน	ปอดที่มีอากาศ กระดูกบางชนิด แคลเซียม และการตกเลือดเฉียบพลันบางระยะอาจประเมินได้ไม่ดีเท่า CT อีกทั้งใช้เวลาตรวจนาน
CT + MRI	ให้ข้อมูลทั้งกระดูก อวัยวะ และเนื้อเยื่ออ่อนอย่างครบถ้วนเมื่อใช้ร่วมกัน	แม้จะให้ข้อมูลมาก แต่ยังไม่สามารถบอกการทำงานของเซลล์หรือแยกก้อนเนื้อทุกชนิดได้อย่างแน่นอน จึงอาจยังต้องตรวจเพิ่มเติมหรือเจาะชิ้นเนื้อ
PET Scan / PET-CT	การทำงานของเซลล์ การแพร่กระจายของมะเร็ง และตำแหน่งที่มีการเผาผลาญพลังงานผิดปกติ	รายละเอียดทางกายวิภาคไม่คมชัดเท่า CT หรือ MRI โรคอักเสบบางชนิดอาจให้ผลคล้ายมะเร็ง และมะเร็งบางชนิดก็จับสารกัมมันตรังสีได้น้อย
MRA	หลอดเลือดสมอง หลอดเลือดคอ และหลอดเลือดขนาดใหญ่ โดยไม่ใช้รังสี	หลอดเลือดที่มีขนาดเล็กมาก การไหลเวียนช้ามาก หรือมีการเคลื่อนไหวของผู้ป่วย อาจทำให้ภาพไม่คมชัดเท่า CT Angiography
CT-MRA (CT Angiography)	หลอดเลือดหัวใจ หลอดเลือดสมอง หลอดเลือดเอออร์ตา และหลอดเลือดทั่วร่างกาย	ต้องใช้สารทึบรังสีและรังสีเอกซ์ ไม่สามารถบอกการทำงานของผนังหลอดเลือดหรือองค์ประกอบของคราบไขมันได้ละเอียดเท่าการตรวจเฉพาะทางบางชนิด

เลือกเครื่องสแกนอย่างไร?

หลายคนเข้าใจผิดว่า "เครื่องที่แพงที่สุดย่อมดีที่สุด" แต่ในทางการแพทย์ การเลือกเครื่องตรวจขึ้นอยู่กับอวัยวะที่ต้องการดูและโรคที่สงสัย เครื่องที่เหมาะสมที่สุดคือเครื่องที่สามารถตอบคำถามทางการแพทย์ได้ด้วยความเสี่ยงและค่าใช้จ่ายที่เหมาะสม

หากสงสัย...	การตรวจที่มักเลือกก่อน	เหตุผล
กระดูกหัก ข้อเคลื่อน	X-ray	เห็นกระดูกชัด ราคาประหยัด รวดเร็ว
อุบัติเหตุรุนแรง เลือดออกภายใน	CT Scan	ตรวจได้รวดเร็ว เห็นอวัยวะหลายระบบพร้อมกัน
โรคสมอง เส้นประสาท ไขสันหลัง	MRI	เห็นเนื้อเยื่ออ่อนละเอียดที่สุด
หมอนรองกระดูก ข้อ เอ็น กล้ามเนื้อ	MRI	เห็นโครงสร้างเนื้อเยื่ออ่อนชัดกว่า CT
คัดกรองมะเร็งปอดในผู้มีความเสี่ยงสูง	Low-dose CT Chest	ตรวจพบก้อนขนาดเล็กได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น โดยใช้รังสีน้อยกว่า CT ปกติ
มะเร็งที่วินิจฉัยแล้ว ต้องการดูการแพร่กระจาย	PET Scan (หรือ PET-CT)	เห็นการทำงานของเซลล์มะเร็งทั่วร่างกาย
หลอดเลือดหัวใจหรือหลอดเลือดเอออร์ตา	CT-MRA (CT Angiography)	เห็นรายละเอียดของหลอดเลือดได้ดีและตรวจรวดเร็ว
หลอดเลือดสมองหรือหลอดเลือดคอ	MRA	ไม่มีรังสี และบางกรณีไม่ต้องฉีดสารเพิ่มความคมชัด

ทั้งนี้ ตารางข้างต้นเป็นเพียงแนวทางเบื้องต้น แพทย์อาจเลือกการตรวจที่แตกต่างกันตามอาการของผู้ป่วย ประวัติการเจ็บป่วย ผลตรวจทางห้องปฏิบัติการ และข้อจำกัดของแต่ละบุคคล

ค่าใช้จ่ายโดยประมาณ (ประเทศไทย)

ค่าใช้จ่ายในการตรวจอาจแตกต่างกันตามโรงพยาบาล เครื่องรุ่นใหม่หรือรุ่นเก่า ความจำเป็นในการฉีดสารทึบรังสีหรือสารเพิ่มความคมชัด และบริเวณที่ตรวจ ตารางต่อไปนี้เป็นเพียงราคาโดยประมาณของโรงพยาบาลเอกชนในประเทศไทย

การตรวจ	ค่าใช้จ่ายโดยประมาณ	หมายเหตุ
X-ray	300–1,000 บาท	ขึ้นกับจำนวนตำแหน่งที่ตรวจ
CT Scan	4,000–12,000 บาท	หากฉีดสารทึบรังสี ราคาจะสูงขึ้น
Low-dose CT Chest	2,500–5,000 บาท	มักใช้ในการคัดกรองมะเร็งปอด
MRI	8,000–25,000 บาท	ขึ้นกับอวัยวะและการฉีดสารเพิ่มความคมชัด
CT + MRI	12,000–35,000 บาท	กรณีต้องตรวจทั้งสองชนิด
PET Scan / PET-CT	35,000–70,000 บาท	เป็นการตรวจที่มีค่าใช้จ่ายสูงที่สุด
MRA	10,000–20,000 บาท	ขึ้นกับตำแหน่งของหลอดเลือดที่ตรวจ
CT-MRA (CT Angiography)	8,000–20,000 บาท	รวมค่าสารทึบรังสีในหลายแห่งแล้ว

หมายเหตุ ราคาข้างต้นเป็นเพียงประมาณการในประเทศไทย ณ ปัจจุบัน โรงพยาบาลแต่ละแห่งอาจคิดค่าบริการแตกต่างกัน รวมถึงอาจมีค่าแพทย์ ค่าฟิล์ม หรือค่ารายงานผลเพิ่มเติม

สรุป

การตรวจด้วยเครื่องสแกนร่างกายแต่ละชนิดมีจุดเด่นและข้อจำกัดแตกต่างกัน การตรวจที่มีราคาแพงกว่า หรือใช้เทคโนโลยีใหม่กว่า ไม่ได้หมายความว่าจะดีกว่าเสมอไป เพราะเครื่องมือแต่ละชนิดถูกออกแบบมาเพื่อตอบคำถามทางการแพทย์ที่แตกต่างกัน

ตัวอย่างเช่น MRI เหมาะสำหรับโรคของสมองและเส้นประสาท แต่ไม่เหมาะที่จะใช้แทน CT ในผู้ป่วยอุบัติเหตุฉุกเฉิน ขณะที่ PET Scan มีประโยชน์ในการประเมินการแพร่กระจายของมะเร็ง แต่ไม่สามารถใช้แทนการตรวจคัดกรองโรคทั่วไปในคนที่ไม่มีอาการได้

ดังนั้น การเลือกตรวจที่เหมาะกับโรคที่สงสัย ย่อมมีประโยชน์มากกว่าการเลือกตรวจที่แพงที่สุด หรือการตรวจหลายชนิดพร้อมกันโดยไม่มีข้อบ่งชี้